در امتداد یادداشت قبل خوب است در ابتدا به این مساله بیاندیشیم که لٌبّ معنایی فرهنگ چیست؟ تا بعد از آن بتوانیم به این فکر کنیم که معانی اعم و اخص آن چه خواهند بود.

به نظر میرسد لب معنایی فرهنگ چیزی شبیه به این معانی است: فاهمه ی عمومیت یافته ی بین الانسانی حاکم بر رفتارهای انسانی در یک جامعه.

اگر فرض بگیریم که این معنا و یا حداقل چیزی در این مدار معنایی درست است، با ذکر یک مقدمه دیگر به بررسی مراد احتمالی از فرهنگ بالمعنی الاعم و فرهنگ بالمعنی الاخص خواهیم پرداخت.

مقدمه ی دیگری که خوب است به آن برپدازیم این است که از خلال مثال های یادداشت قبل چنین بر می آمد که آن چیزی که باعث میشود یک مفهوم را با دو قید بالمعنی الاخص و بالمعنی الاعم تقسیم کنیم، ایجاد توسعه در معنای محض اولیه است. به یک معنا در مواجهه ی ابتدایی با یک مفهوم مصادیقی یقینی که تقریبا مصداقیت آن ها برای این مفهوم، برای همگان روشن است را مصادیق منحصره ی آن مفهوم می یابیم، اما با کمی درنگ مصادیقی را خواهیم یافت که احتمال میدهیم که آن مفهوم بر این مصادیق نیز صدق کند، ولی این مصادیق تفاوت های قابل توجهی با مصادیق اولیه دارند. مثلا آیا نوشتن کتاب برای تبیین مفاهیم محوری جبهه ی خودی که تمایز ما از جبهه ی دشمن را مشخص میکند می تواند مصداق جهاد باشد؟ در حالیکه یک محاربه ی سخت و مصلحانه با دشمنان نیست؟ دیا در همان مثال های یادداشت قبل آیا میتوان تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی و استقرار نظام اسلامی را هم انقلاب دانست؟ در حالیکه حدود یکسال پیش از آن به سلسله اتفاقات کاملا متفاوتی انقلاب میگفتیم؟

این مساله اقتضای این تعابیر را ایجاد میکند که با استفاده از دو قید بالمعنی الاعم و بالمعنی الاخص تفاوتی بین این دو دسته از مصادیق قائل شویم.

حال در فرهنگ چه چیزهایی را میتوان مصادیق اولیه و یقینی تعریف بیان شده دانست؟ مثلا آیا عقاید یک قوم مساله ی فرهنگی است؟ به نظر میرسد که یقینا هست، یا مثلا آیا هنجارهای اجتماعی که در واقع بیانی از ارزشگذاری های یک جامعه هستند از مقوله ی فرهنگ هستند؟ به نظر میرسد که بله.

اما آیا هنر و آثار هنری را میتوان پدیده ای از مقوله ی فرهنگ دانست؟

آیا ورزش عمومی را میتوان پدیده ای از مقوله ی فرهنگ دانست؟

(یادداشت ناقص ماند)

گزاره ی مهندسی فرهنگی یک گزاره ی توصیفی است و فرهنگی بودن وصف است برای واژه ی مهندسی.

وصف قرار گرفتنِ فرهنگ برای مهندسی به دو جهت میتواند باشد.

جهت اول:

چون ارزشی که با مهندسی فرهنگ، گزینش شده و در اولویت توجه و اجرا قرار گرفته از نوع فرهنگی(بمعنای اخص) می باشد بنابراین فعالیت مهندسی آنگاه که قرار است یک گزاره ی فرهنگی را تحقق ببخشد به فرهنگی بودن توصیف میشود.

پس توصف مهندسی به فرهنگی بودن بخاطر نوعِ آن ارزشی است که این مهندسی میخواهد به آن برسد. یعنی اگر این مهندسی بخواهد یک ارزش اقتصادی را تحقق ببخشد دیگر موصوف به وصف فرهنگی بودن نخواهد شد.

جهت دوم

این توصیف ممکن است از این جهت باشد که جنسِ عملیات در مهندسیِ فرهنگی، فرهنگی است. زیرا قرار است ارزش مورد نظر فارغ از فرهنگی یا اقتصادی بودنش، مثل یک روح در کالبد جامعه و سیستم دمیده شود. و مهندسی آنگاه که بخواهد یک روح در کالبدِ یک مجموعه خلق کند و بدمد، خودش از مقوله ی کار فرهنگی خواهد بود زیرا فرهنگ همان روح دویده در کالبد است و مهندسی آنگاه که منجر به خلق یک فرهنگ(بمعنای اعم) شود خودش فعالیتی فرهنگی(بمعنای اعم) خواهد بود.

تفاوت ایندو جهت در این است که در اولی وجه تسمیه به غرض است و در دومی وجه تسمیه به نتیجه.

در اولی ارزشی که بمعنای اخص فرهنگی است وجه تسمیه ی مهندسی به فرهنگ میشود و در دومی حصول نتیجه ای از جنس فرهنگ و از جنس روح دمیده در کالبد سیستم، سبب تسمیه ی مهندسی به فرهنگی میشود.

با توجه به این جمله ی حضرت استاد فلاح که فرمودند:

“اگر فرهنگ مهندسی شده را به ساحتهای مختلف یک پدیده تزریق کنند یا به آن ساحتها ترجمه کنند مهندسی فرهنگی اتفاق افتاده است”

به نظر میرسد وجه توصیف همان وجه دوم باشد…

چقدر ما ظرفیت های متنوعی در عرصه فرهنگ داریم، که می توانیم از آنها استفاده کنیم، ولی نمی کنیم. چقدر مردم ایران پروژه پذیر هستند. چقدر راحت می شود مسئله ای فرهنگی را در کشور ضریب داد و به آن پرداخت، ولی ما از همه این ظرفیت ها غافلیم!!!
به عنوان مثال در نظر بگیرید، اهمیت دادن و توجه کردن به جشن عید غدیر؛ چند سالی است که برخی از منبری ها و مداح ها به توجه هرچه بیشتر هیئات و مردم به جشن غدیر توصیه می کنند. کاملا مشهود است که در چند سال اخیر چقدر جشن های غدیر هم از لحاظ کمّی و هم از لحاظ کیفی گسترش یافته اند. آخرین اتفاق در این زمینه نیز، مهمانی 10 کیلومتری روز غدیر است.
در همه عرصه های فرهنگی شرایط همینگونه است. فعالان عرصه فرهنگ به شدت احتیاج دارند ما آنها را از جهت محتوایی راهنمایی کنیم. از جمله مواردی نیز، که احتیاج دارند برای آنها مشخص کنیم، اینست که هر موضوع و کار فرهنگی، چه میزان اهمیت دارد؟
ولی ما متاسفانه از همه ظرفیت هایی که در اختیار داریم، غافلیم.
واقعا تا به حال در عرصه فرهنگ موضوعی بوده که در آن دمیده باشیم، ولی نتیجه نگرفته باشیم؟
شاید دلیل این غفلت این است که متوجه نیستیم یک حکومت با همه ظرفیت در اختیار داریم! یعنی الان تریبون داریم، رسانه داریم، ابزارهای اعمال قدرت حاکمیتی (به منظور تشویق یا بازدارندگی) در اختیار داریم، بودجه های کلان در اختیار داریم و … . واقعا اگر همه این ظرفیت ها را لیست کنیم، خیلی شرمنده می شویم از این همه غفلت و استفاده نکردن از ظرفیت ها!
چه کار می خواهیم بکنیم، که نمی توانیم؟ مسئله اصلی این نیست که نمی شود کار کرد! مسئله اصلی این است که بلد نیستیم باید چه کنیم؟ اینجا خلأ نظری داریم و به شدت نارسایی در فهم!!!

در یادداشت قبلی برخی از سوالات و مشکلات پیرامون مسأله فرهنگ در کشور مورد بررسی قرار گرفت.

دیگر مشکل این است که فرهنگ، عرصه ای عریض و طویل است. امروزه علم و کتاب ذیل فرهنگ است. هنر و رسانه ذیل فرهنگ است، ورزش ذیل فرهنگ است، امور معنوی و عبادی ذیل فرهنگ است. تفریح و اوقات فراغت ذیل فرهنگ است. آداب و رسوم ملی و دینی ذیل فرهنگ است.
گرچه همه این مسائل، دلالت ها و تأثیرهای اقتصادی سیاسی هم دارند ولی به معنای خاص تری معنای فرهنگی دارند و لذا ذیل فرهنگ قرار می گیرند. همانطور که تمام مسائل اقتصاد و سیاست هم به فرهنگ مربوط هستند و حتی در بسیاری از موارد نیازمند به پیوست فرهنگی هستند.
با این وسعت عرصه فرهنگ باید چه کرد؟ حتی به یک معنای عامی از فرهنگ، کل تعلیم و تربیت که خودش به تنهایی عرصه بسیاری وسیع و حیاتی است هم ذیل فرهنگ قرار میگیرد. بخاطر همین وسعت ساحت فرهنگ است که بعضی قائلند که باید قوه چهارمی به نام قوه فرهنگ در ساختار کشور تأسیس شود.

به نظر باید برای موفقیت، کار تقسیم و تخصصی شود نه اینکه همه نهادها و ارگان های فرهنگی در تمام یا اکثر این عرصه های فرهنگی وارد شوند. آنهم بدون قاعده و بدون نظارت و سازماندهی تشکیلاتی.

شاید یک راه حل دیگر تقسیم کار به لحاظ لایه های کار است. یک لایه، لایه اندیشه ای فرهنگی است. یک لایه، لایه هدف گذاری و تعیین خط سیر پیشرفت در فرهنگ است. لایه دیگر، لایه طراحی و برنامه ریزی ساختاری و نسبت آنها باهم و نوع آرایش و تقسیم کار آنها است. لایه دیگر، لایه ایده پردازی و خلاقیت است. یک لایه، لایه اجراء و عملیات و پشتیبانی است و لایه بعد از آن، لایه نظارت، رصد و آسیب شناسی است و لایه دیگر، لایه بازبینی در همه اینهاست. هر کدام این لایه ها، سیاست گذاری و محتوا و روش دارد.

چالش دیگر در کشور این است که وقتی می گوییم فرهنگ زیربنایی ترین ساحت جامعه است، تصمیم گیران و تصمیم سازان ما هم باید به این گزاره مبنایی معتقد باشند. نه اینکه این گزاره فقط در اندیشه باشد و در لایه تصمیم گیری، عملا ساحت اقتصاد یا گاها سیاست، مهمترین ساحت محسوب شود و فرهنگ در خدمت آن تقلی شود. و به نظر می رسد مهمترین تصمیم گیر و تصمیم ساز، مردم هستند. باید مردم اینگونه بیندیشند که فرهنگ زیربناء و غایت نهایی است و سیاست و اقتصاد و دیگر امور در خدمت آن هستند.